Artikel

De Enqueste van 1494 en de Infor­ma­cie van 1514

Onder het bewind van Max­i­m­il­i­aan van Hab­s­burg (14821494, 15061515) en Fil­ips de Schone (14841506) is er in de Ned­er­lan­den tweemaal een enquete gehouden. Dat was een onder­zoek dat ten doel had te weten te komen hoe het gesteld was met de economis­che sit­u­atie van de onder­da­nen. Het uitein­delijke doel was belast­ingh­eff­ing, maar tegelijk voorkomen van al te grote gegriefd­heid daarover bij de bevolk­ing.
Ook in Scha­gen kwa­men de enque­teurs. De eerste enquete werd gehouden in 1494, de tweede in 1514. Die van 1494 is bek­end gebleven onder de naam ‚Enqueste ende Infor­matie uot stuck van der reduc­tie ende refor­matie van den schiltae­len, voer­ti­jts getax­eert ende gestelt geweest over de lan­den van Hol­lant ende Vries­lant hedaen in den jare MCC­C­CX­CCI­III’. De tweede die van 1514 is getiteld ‚Infor­ma­cie up den staet fac­ulteyt ende gele­gen­theyt van de ste­den en dor­pen van Hol­lant ende Vries­lant om daer­nae te reg­uleren de nyeuwe schiltaele gedaen in den jare MDXIV’.
Onder schiltalen te ver­staan ‚het in schilden uitge­drukte ver­mo­gen als grond­slag voor belast­ing’, en een schild is een gouden oor­spronke­lijk Franse munt.
Het ver­rassende van deze onder­zoeki­gen is dat ons een blik gegund is in een vroeg verleden van Schagen

1494 Die Stede van Schagen

Upten voorsz. (voorzeide, genoemde) dach zoe hebben wij Com­mis­saris­sen voor ons ger­oupen ende gedachvaart Heere Isbrant Ymesz, pas­toor, oudt 42 jaer, Doe Jansz, schout, oudt 28 jaer, Lou Jansz, oudt 53 jaer, Elle Ger­ritsz, oudt 46 jaer, Willem Ellekensz, oudt 44 jaer, Wol­fart Albrantsz, oudt 40 jaer, Viss­chen Pietersz, oudt 40 jaer, Jan Jansz, oudt 30 jaer, Vit­gier Pietersz, oudt 30 jaer, schep­e­nen van Scha­gen, ende Jan Claesz, oudt 50 jaer; gein­ter­ro­geert (ondervraagd) up den inhouden van de voorsz. instructie,

Eerst angaende de haert­st­e­den zeggen, by heuren eede1), hem­luy­den hooche­licken ges­taeft, dat zij had­den by tij­den van den over­li­j­den van Her­toge Karel ontrent 300 haert­st­e­den, en hebben alsnu ter tijt 220 haert­st­e­den, daeroff dat huy­den opten dach wel ledich staen 25 haertsteden.

Item angaende die ner­inge zeggen, dat by tij­den Her­toge Karel2) zij had­den 12 rijn­schepen, die alle dage van Col­horn, daer haer haven es, te zee­waerts off ende toe voeren, met bueter en caes, tot Deven­ter, ende brochten wederomme hout, zout, turff, rogge ende al dat zij besi­gen mochten (gebruiken kon­den); ende dat nu ter tijt tot Col­horn mer een schip off en vaert, ende dat half den tijt niet bevracht en mach wor­den. Seggen oock, dat zij ten tij­den van den over­li­j­den Her­toge Karel had­den groote menigte van koeyen, alsoe dat elcke van der gemeente hadde up die tijt 9 off 10 koeyen, ende dewel­cke nuter­tijt mer 2 of 3 koeyen houden en mogen; daeromme dat zijluy­den lut­tel mis (mest) maecken mogen, daer zij mede heure lan­den ver­beteren mogen, omme vrucht te draghen, ende alsoe lut­tel but­ter ende case cri­j­gen mogen, omme die in coop­man­schappe te zen­den tot Deven­ter ende anders, als zij pla­gen (plachten, gewoon waren) te doen.

Item angaende den staet van heuren fac­ulteyt int gen­er­ael (ver­mo­gen in het alge­meen) zeggen, dat zij ten tij­den van den Her­toge Karel had­den 250 schot­pon­den , elck schotpondt3) gherekent voor 10 nobelen4), van 42 st. den nobel, ende dat zij op den dach van huy­den niet meer en hebben dan 127 schot­pon­den, elck schot­pondt gherekent voor 100 R. gl5). Zeggen, dat zij dus ver­min­dert zijn in hare schot­pon­den ende anders, want voor­ti­jts dat meesten deel van den lande, leggende onder Scha­gen, plach hem­luy­den toe te behooren, te weten 3933½ garssen lants; ende nu ter tijt hem­luy­den niet meer gebleven en is van den voorsz. lan­den dan 2959½ gers, daeroff die drye gerssen maecken ontrent eene mergen6). Seggen, dat zij ten laste van de voorsz. stede van Scha­gen zed­ert de doot van Her­toge Karel up de voorsz. stede ver­coft hebben 1660 R. gl., daeroff tmeeste deel lijfrenten zijn ende tander losrenten7), van wel­cke renten zij schuldich zijn van achter­sr­tallen een jaer renten. Seggen, dat ! zij noch hebben an oncosten alle jare tot die onder­houdenisse van den zoute-​zeedijck, Huy­gendi­jck ende anders, daer zij geen baet off en hebben, 200 R.gl. tsjaers.

1) Ze staan dus onder ede; en toch zullen ze zon­der de waarheid geweld aan te doen, hun uiter­ste best doen de sit­u­atie zo beroerd mogelijk voor te stellen.
2) Her­tog Karel is Karel de Stoute (14671477), de zoon van Fil­ips de Goede. Karel de Stoute is der­halve een achterneef van Willem van Bei­jeren, de eerste Heer van Scha­gen.
3) Een schot­pondt is een een­heid waarmee gerek­end werd bij het bepalen van de hoogte van de belast­ing.
4) Een nobel is een gouden munt, meestal gelijk gesteld aan 50 stu­iv­ers; hier is de waarde gelijk aan 42 stu­iv­ers
5) R. gl is Rijnse gulden, sinds de 14e eeuw in omloop als vrij alge­meen aan­vaard betaalmid­del.
6) drye gerssen maecken ontrent eene mer­gen = drie garssen zijn ongeveer een mor­gen, een kleine hectare.
7) Om aan geld te komen verkochten vele ste­den lijfrenten en los­renten. De par­ti­c­ulier betaalde de gemeente een som gelds en die stelde aartegen­over dat ze vanaf een te bpalen moment dat geld in ter­mi­j­nen terug­be­taalden met rente. De geld­schi­eter had daarmee een soort pen­sioen gekocht, maar op den duur pakte dat voor al die ste­den duur uit. Er is geen nieuws onder de zon.

1514 Schaeghen

Upten (Op de) 23en in Sep­tem­bri anno 1514 voors. (voor­seid = genoemd) soe hebben wy gehoort by eede heer Ysbrant Yno­zoon, oudt 64 jaer1), pas­toer, Ger­rit Dirx­zoon, oudt 53 jaer, Cor­nelis Rey­er­szoon, oudt 60 jaeren, Ael­bert Ael­bert­szoon, oudt 59 jaer, Thijs Gar­brantszoon, oudt 50 jaeren, scepe­nen, Jan Benck­e­zoon, oudt 61 jaer, Gar­brant Ellert­szoon, oudt 52 jaer, Willem Nan­nes­zoon, oudt 40 jaeren ende Adam Merten­szoon, oudt 41 jaeren, schotreke­naers (belast­ing­gaarders, zij die het schot, de belasting(hoogte), bepalen) van Scha­gen, gevraecht up tin­houden (over het inhouden, hier de inhoud) van den voors. instruc­tie (die leidt tot dit onder­zoek), seggen by eede, hem­luy­den ges­taeft, tguendt (het­geen) dat hier­nae volcht.

Up Ie arle (eerste artikel, het eerste ter sprake komende punt) seggen, dat­ter bin­nen den­sel­ven dorpe zijn 220 haert­st­e­den, zoe arme ende rijck, geestelicke ende waer­licke (wereldlijke), daerof dat­ter 9 haert­st­e­den geestelicke per­soo­nen toe­be­hoorende zijn ende by hem bewoent, daerof de 2 heylige gasthuy­sen zijn; ende en zijn gemindert noch gemeerdert de naeste 10 jaeren her­waerts (de laat­ste tien jaar).

Up IIe arle seyt de pas­toer, dat­ter zijn 997 com­mu­ni­can­ten, ende over 10 jaeren wasser wel 11 0f 1200 2).

Up IIIe arle seggen, dat zy geen exchi­jsen (belastin­gen, acci­jnsen) en geven up geen­re­hande din­gen, maar zijn belast mit zeeckere renten, te weten 89½ £ (= pond) loss– ende erfrenten3), daerof den erf­ge­na­men van Claes Corf toe­be­hoort 60 Rh. gl. (= Rhi­jnse gulden) tsjaers, ter losse den pen­nick 12, die ver­coft waeren int casenbroet4), Simon Claes­zoon tAl­cmaer 13½ Rh. gl., ver­coft bin­nen 10 jaeren her­waerts, Eef­fert Jan Laps 5 Rh. gl. erflike renten ende Cor­nelis Cam­maicker in den Hage 6 Rh. gl. los­renten, ver­coft bin­nen tsjaers, ende nu lijfrenten 499 £ 6 Ş (= schelling) tsjaers, die all meest ver­coft zijn bin­nen 15 jaeren her­waerts, behal­ven 61 Rh. gl. tsjaers, die ver­coft zijn geweest 25 0f 30 jaeren geleden.5)

Up IVe arle seggen, dat zy mijns genadichs heeren beden ende ommes­laghen van den lande gemeen­lick ommes­laen up pon­den (= een reken­munt, hier bepal­ing van de hoogte van de belast­ing), doende elck pondt 100 nobe­len, 42 stu­iv­ers voor den nobel gereeck­ent, ende hebben in als 225 schot­pon­den, ende es gele­den omtrent 4 jaeren dat zy lest ver­pon­den (de hoogte vast­stellen van de te betalen belast­ing), ende aleer (voor­dat) zy lest ver­pon­den (en toen zij de laat­ste keer ver­pond­den), had­den zy 250 schotponden.

Up Ve arle seggen, dat huer prin­ci­pale ner­inge es bouw­erie (akker­land), voge­len, viss­chen, dijcken ende dammen, ende es heurluy­der ban groot 1310 mer­gen (mor­gen = een kleine hectare), daer­van de pas­to­rie, bagi­nen, cap­pel­rien (kapelaan­schap) , de ker­cke, heyligegeesthuys (armen­huis), de gilden, de geti­j­den bin­nen Schaghen 91 mer­gen 1 gerse ende 3 snees, ende noch geestelicke wonende in diver­schen plecken 15 mer­gen, ende waer­licke (wereldlijke) per­soo­nen van buyten (van buiten de stad, die geen poorter zijn) omtrent 308 mer­gen; ende tsur­plus behoort in eygen­domme den buy­eren (buren = inwon­ers, maar ook: gemeen­schap) van den voor­noemde dorpe, daerof dat buyten den dorpe gebruyct wert omtrent 150 mer­gen, ende tsur­plus wert gebruyct bij den inbuy­eren (inwon­ers) van den voor­noemde dorpe; ende mach tmer­gen waerdich (waard) wesen in coope (bij koop en verkoop), tgoet mit­ten quaden gereeck­ent (als je van het min­ste uit­gaat), 8 nobe­len, ende in huyere (pacht), deen deur tandere, 3 Rh! . gl.

Up Vie arle seggen, dat zy ton­der­houden hebben (moeten onder­houden) 931 roen (roeden)6) noortzeed­i­jcx ende 1041 roen zuytzeed­i­jcx ende 222 roe­den an den Huy­gendi­jck, zoe­dat zij tsjaers upten mer­gen wel ton­costen hebbe, deen jaer deur tandere (door de jaren heen gemid­deld), 24 st.; ende an staende sluy­sen ende sluys­gelt, dat zy geven den ouden Jan van Schagen7), bedra­gende 164 Rh. gl. dat beloopt mit­tet Hons­bosch upten mer­gen 4 stuivers.

1) Deze pas­toor deed ook mee bij de infor­matie van 1494, daar heet hij Heere Isbrant Ymesz, pas­toor, oudt 42 jaer en nu is hij 64 jaar; nou ja, op een jaartje meer of min­der kijken we niet, zeker in die tijd niet.
2) De bevolk­ing van Scha­gen is dus behoor­lijk min­der gewor­den de laat­ste tien, twintig jaar.
3) Zie ook de opmerk­ing hier­vover bij 1494.
4) Casen­broet, de Kaas– en broodop­stand (14911492) van kort daar­voor, die begonnen was naar aan­lei­d­ing van een opgelegde belast­ing (het ruitergeld), ter­wijl de echte oorzaak was dat het plat­te­land en zijn bevolk­ing sterk was ver­armd; wat ook weer blijkt uit deze enquete.
5) Kor­tom, Scha­gen, de Schager gemeen­schap is een smak geld kwijt aan die los­renten, geld dat ze nu al en nog lange tijd moet ophoesten. Het leek een mmoi mid­del om aan geld te komen, maar nu blijkt hoeveel kost, gekost heeft en nog zal gaan kosten. Loop­ti­j­den van der­tig jaar waren geen uit­zon­der­ing.
6) 931 roe­den is — als we uit­gaan van een roede-​lengte van 3½ meter – ruim 3.2 kilo­me­ter zeed­ijk, 1041 roe­den = 3½ kilo­me­ter wat hier heet zuidzeed­ijk (zeed­ijk in het zuiden gele­gen), b.v. de Oudedijk, de Zijdewind en mogelijk de Priggedijk.
7) De oude Jan van Scha­gen is nie­mand min­der Johan van Scha­gen, die op dat moment 64 jaar oud is en nog 14 jaar tot 1518 aan de macht zal bli­jven en dan al ruim 30 jaar Heer van Scha­gen is.

Bron­nen

Reac­ties