Afdrukken

Artikel

messing-en--groef

De messing-​en-​groeftechniek is een manier om een hechte, wind– en water­vaste langsverbind-​ing tussen twee houten planken te maken. Dat deze tech­niek zijn oor­sprong vindt in Scha­gen zal – zelfs in Scha­gen – maar aan weini­gen bek­end zijn. De ver­meld­ing van dit feit gaat terug naar Dirk Burger van Schoorel in wiens kro­niek over Scha­gen uit 1710 de Schager broers Tate en Huib­ert Philips de uitvin­ders ervan genoemd worden.

Het idee voor zo’n verbind­ing kan eerst opkomen wan­neer er langs mech­a­nis­che wijze, dus vol­doende recht en fijn, kan wor­den geza­agd. Dat is pas eind zestiende eeuw, na de uitvin­d­ing van de houtza­ag­molen door Cor­nelis van Uit­geest, het geval. Vóór die tijd gebruikte men het pot­dek­se­len’ als langsverbind­ing voor planken. Daarmee was het veel lastiger was om een hechte verbind­ing te realis­eren omdat de planken niet in elkaar staken, maar over elkaar lagen.

Wan­neer pre­cies in Scha­gen de eerste zaag­molen is gebouwd is niet bek­end. In 1629 staan er twee, waar­van een aan de Loet (nu Menisweg). Tate en Huib­ert hebben als tim­mer­lieden in een van de molens gew­erkt en daar het idee voor de messing-​en-​groefverbinding opgedaan. De nieuwe tech­niek betekent een aanzien­lijke ver­be­ter­ing en zal op grote schaal toegepast gaan wor­den. De broers vra­gen octrooi aan bij het Hof van Hol­land, dit wordt ver­leend op 5 okto­ber 1617.
In het boek „Octrooien voor uitvin­din­gen in de Ned­er­lan­den uit de 16e –18e eeuw” van G. Door­man vind je de naam „Philips” bij twee octrooien. Het Nation­aal Archief in Den Haag, waar het boek aan­wezig is, bezit ook de archieven van de Staten Gen­er­aal waar Doomans boek naar ver­wi­jst. Hieron­der wordt voor de eerste van de gevon­den tek­sten uit het boek en het daarin beschreven octrooi weergegeven.

3.4b beschrijving registratie octrooi messing-en-groef1 doorman

Ga met de muis over de tekst om het octrooi zelf te zien

De tweede tre­f­fer in het boek bewi­jst weer dat namen niet al te let­ter­lijk moeten wor­den genomen. Dit octrooi spreekt namelijk van Huy­brecht en Tate Philipsso­nen. Het is ver­leend in 1633 voor een ver­be­ter­ing van een schep­rad voor een molen.

Clap­molen (met een C), blijkt bij zoeken op inter­net voor te komen in een pub­li­catie over Dirck Rem­brandsz van Nierop en wel als onderdeel van de com­bi­natie „Tade Philips (Clap­molen)”. Over Tade (met een d) Philips valt heel wat te vin­den op inter­net. In ver­schil­lende tek­sten wordt hij omschreven als land­me­ter en astronoom. Ook Dirck Rem­brandsz van Nierop type­ert hem zo in de door Marlise Rijks gepub­liceerde briefwis­sel­ing met zijn vakgenoten.

portretvannierop

Van Nierop geniet in die tijd, we schri­jven begin zeven­tiende eeuw, lan­delijke bek­end­heid. Als self­made weten­schap­per Van beroep is hij schoen­maker, maar hij bli­jft geen­szins bij zijn leest. Zijn naam duikt op in aller­lei pub­li­caties over wiskunde, zee­vaartkunde, astronomie en astrolo­gie. Ook treedt hij op als onder­wi­jzer, land­me­ter en ‚ver­maner’ van de Water­landse doops­gezin­den. In 1658 ver­schi­jnt van Van Nierop het boek „Ned­er­duytsche Astrono­mia”. Op pag­ina 17 van dit werk wordt een exper­i­ment beschreven dat uit­gevo­erd is door – daar is-​ie dan! –Tade Philips.

Daarvóór heeft Van Nierop al, in een briefwis­sel­ing met de bek­ende wis– en natu­urkundige (uitvin­der van het slingeru­ur­w­erk) Chris­ti­aan Huy­gens, over Tade Philips geschreven. Hij noemt hem daar een auto­di­dact, ‚een man die noyt bij andere geleert hadde’. In het verza­mel­w­erk van Marlise Rijks over de briefwis­selin­gen van Van Nierop wordt gesteld dat Philips van grote invloed is geweest op Van Nierop. Gezien de korte afs­tand tussen Scha­gen en Niedorp ligt het voor de hand dat de twee elkaar goed hebben gekend.

Van Tade Philips zijn geen eigen pub­li­caties bek­end, maar dank zij de schoen­maker uit Niedorp is een door hem gefor­muleerd wiskundig vraagstuk bewaard gebleven. De vol­gende illus­tratie is een bew­erkt frag­ment hieruit.

vraagstuk10 vannierop lr

christiaan huygens1Chris­ti­aan Huygens

Chris­ti­aan Huy­gens lost het prob­leem langs meetkundige weg op. Het punt is het ‚gewogen’ zwaartepunt van de driehoek. Als de bedijk­ers alle­maal even­veel betalen, dan komt de kerk in het ‚gewone’ zwaartepunt van de driehoek.

De ani­matie Touw trekken om de kerk illus­treert hoe de posi­tie van de kerk beïn­vloed wordt door ieders indi­vidu­ele bijdrage.

De con­nec­tie tussen Tade Philips en Dirck Rem­brandsz van Nierop is aan­lei­d­ing voor nader con­tact met de Niedorp-​kenner Jan Smit en voor het raad­ple­gen van diens pub­li­caties. Smit wijst op het bestaan van een derde octrooi (uit 1628) van de gebroed­ers Philips, voor „de uitvin­d­ing van een ronde wint­molen ofte een radt vol vleugels ofte wieken”.

Het opnieuw uitvo­eren van een eerder uit­gevo­erde zoekac­tie met Google — bij het afron­den van dit artikel — lev­ert nieuwe resul­taten op. Mogelijk is er in de tussen­tijd nieuw mate­ri­aal beschik­baar gekomen of zijn de zoekin­stellin­gen voor Google dit keer anders dan de oor­spronke­lijke. Hoe dan ook: zoeken naar Tade Philips (als twee losse woor­den) geeft enkele nieuwe tre­f­fers in de tran­scrip­ties van de reg­is­ters van de Gen­erale Pacht.

generalepacht 1633 en 1638Uit: Gen­erale Pacht 1633 (links) en 1638 (rechts)

De reg­is­ters van de Gen­erale Pacht bevat­ten de belastin­gaansla­gen van inwon­ers van Scha­gen en omgev­ing. In de aanslag voor 1633 (zie hier­boven) zien we dat Tade Philips dat jaar eige­naar is van de wind­wa­ter­molen in Burghorn. Daar is het dus dat hij met zijn broer de ideeën opdoet voor een ver­be­ter­ing van het schep­rad, waar­voor ze in datzelfde jaar 1633 een octrooi krijgen.

Slo­top­merkin­gen:

Het is zeer aan­nemelijk dat Tate Philips de inspi­ratie voor het prob­leem van de te plaat­sen kerk heeft gevon­den in zijn prak­tijk als land­me­ter. Bij welke bedijk­ing kan zich zo’n prob­leem hebben voorgedaan? De bedijk­ing van de Witsmeer/​Schagerwaard vond plaats in 16301631, de tijd van Tade …

Een uit­ge­breide ver­sie van dit artikel staat elders op deze website.

Bron­nen

BRON­NEN:

  1. Uit­ge­breide ver­sie van dit artikel

Reac­ties

Video