Artikel

In de Haar­lem­mer­meer is in 2004 een gebied van 35 hectare ingericht om his­torische agrarische gewassen te ver­bouwen. Het heet de Ples­man­hoek. Er wor­den onder meer zo’n veer­tig appel­soorten geteeld. Tussen de Elstar, de James Grieve en de Present van Enge­land, groeit en bloeit daar de malus domes­tica ‚Schager Rood’.

Polder­baan
Malus domes­tica is de verza­mel­naam voor geteelde appels. Over de hele wereld, hoofdza­ke­lijk in het noordelijk hal­frond, zijn duizen­den appel­rassen voor con­sump­tie bek­end. Ze stam­men af van de nog altijd in de Kauka­sus in het wild groeiende malus siev­er­sii, zeg maar de oer­ap­pel. Langs de zijder­oute is de malus domes­tica meegekomen naar het Romeinse Rijk, waar de kweek van appels zich ontwikkelde. Van daaruit is de appel­teelt over Europa ver­spreid ger­aakt. Veel soorten zijn in de loop der eeuwen verd­we­nen, andere zijn gebleven, heront­dekt of ontwikkeld. In het Lions Smul­bos, onderdeel van de Ples­man­hoek, kri­j­gen oude en ver­geten rassen nieuw leven inge­blazen. De Ples­man­hoek is door vijf regionale Lionsv­erenigin­gen aan­gelegd als com­pen­satie voor de in 2003 in gebruik genomen Polderbaan,de lang­ste start– en land­ings­baan van Schiphol. Daar vecht dus het Schager Roodje dap­per mee in de milieu­race tegen de ver­plet­terende uit­stoot van kool­stof­diox­ide die onze nationale luchthaven teweeg­brengt. Het lijkt een ongelijke strijd, maar de Schagers hebben wel eerder als David tegen Goliath ges­taan. We zijn een taaie soort, zo ook de Schager Rood. Al is hij niet onkwets­baar. Mijn vrouw had er een jong boom­pje van op de volk­s­tuin. Vorig jaar bracht hij vier schat­tige appelt­jes voort. Helaas bleek hij nog onvol­doende geworteld om de zomer­droogte van 2018 te overleven.


Zeer ver­maard
Het Week­blad van Den Helder en het Nieuwediep citeerde in 1851 oude beschri­jvin­gen over Scha­gen als land van melk en hon­ing: ‚Men schreef van Scha­gen: „De lan­der­i­jen zijn vlak en effen, de specie is eene zeer vette klei en bru­ine aarde, te goed om boss­chen op te planten; en ten opzichte der vrucht­baarheid, zoo heeft de natuur haren schoot in de alge­meen­heid der din­gen, haren rijk­dom, hier overvloedig medegedeeld. Men vindt geen goud– of zil­ver­mi­j­nen, maar kostelijke vruchten, dien­stig tot het onder­houd des lev­ens, tarwe, rogge, haver, garst en boomen in overvloed; het geeft eene vette weide voor koei­jen en schapen, beste wol, uit­mun­tende kaas en boter welke eerste vooral zelfs in den vreemde zeer gezocht is. Schoone vrucht­dra­gende boom­gaar­den, van alle soort, de Schager appe­len of ‚Schager rood­jes’ zijn zeer ver­maard”; ter­wijl men als een voor­beeld van vrucht­baarheid nog aan­haalt, dat een appel­boom in 1645 f 100 revenu aan den eige­naar gaf.‚Dat de Rood werke­lijk Schagen´s trots was halen we uit het Aardrijk­skundig Woor­den­boek der Ned­er­lan­den van A.J. van der Aa (17921857). Daarin lezen we over een ver­vang­ing van de houten spits op de kerk­toren aan de Markt. ‚In den jare 1617 begon men hier de sier­lijke spits op te bouwen, welke in 1619 voltooid werd (…). De gehele toren is 43 el hoog en heeft drie omgan­gen, waar­boven een peer en een gulden appel met sier­lijk lofw­erk geplaatst is’.

Scheep­sladin­gen
Heer­lijk Scha­gen, het stam­boek van onze geschiede­nis, zegt: ‚Tot in de zeven­tiende eeuw waren de Schager appels ver­maard. Op een kaart uit 1561 is achter het Slot de ruime boom­gaard van de heer te zien, goed genoeg voor een jaar­lijkse pacht van f 700, ter­wijl er ook voor de pachter nog een behoor­lijke boter­ham overbleef. Op de bek­ende kaart van Blaeu uit 1632 zien we achter bijna elke boerderij een boomgaard.’

Anoniem Plattegrond van Schagen kopie 2

Er staat een inter­es­sant film­pje op de web­site Het Geheugen van Scha­gen, waarin wordt verteld: ‚Vroeger had je in Scha­gen veel boom­gaar­den. Daar groeit de Schager Rood. De appel is zeer pop­u­lair tot ver buiten Scha­gen. Hij verkoopt goed op de mark­ten van de grote ste­den. Daar­bij wordt wel de tussen­han­del gepasseerd. Daarom klaagde het Ams­ter­damse gilde van appelverkop­ers dat scheep­sladin­gen fruit uit Scha­gen, maar ook van elders, buiten de gildele­den om verkocht wordt. Het Ams­ter­damse stads­bestuur geeft het gilde gelijk en de vrije verkoop van fruit wordt aan ban­den gelegd.’ Dat was een streep door de reken­ing van –citaat uit de Ordon­nan­tiën van het fruitverkoop­ers gilde der stadt Ams­ter­dam -alle de genen die gewoon sijn met hare frugten hier ter Stede te kom­men van Woer­den, Amers­foort, Scha­gen en de andere omleggende plaetsen’.

Zwaag
De hoogti­jda­gen van de Schager Rood lijken na de 17e eeuw voor­bij, maar hij bleef een han­del­sprod­uct. In de Schager Courant vin­den we sporen dicht bij huis, in 1899 en 1900, toen hij te koop was op de groente– en fruit­markt van Winkel in oktober/​november.

Afbeelding 2. Markt te Winkel

Dat klopt, want de Schager Rood is een late appel. Een kran­ten­bericht in 1916 geeft een pikan­ter teken van leven. De dec­o­rati­eschilder Pieter Stolp uit de Zijpe was voor de arrondisse­mentsrecht­bank gedaagd. Hij had zijn vak­man­schap getest op het ver­valsen van papieren rijks­daalders. Blijk­baar vond hij ze goed genoeg gelukt om ze te dur­ven uit­geven. Een van dege­nen die hij had opgelicht was Arie Wit. ‚Van dezen Schager koop­man had Stolp, een beetje aangeschoten zijnde en trek naar appe­len hebbende, een dubbeltje ‚Schager rood­jes’ gekocht en f 2,40 teruggekre­gen’. Tot de Tweede Werel­door­log zien we de Schager Rood op najaarsveilin­gen in Ams­ter­dam, Olst, Deven­ter, Enkhuizen, Elst, Wijk bij Duurst­ede, Culemborg.Utrecht, Twello en uitein­delijk alleen nog in Zwaag, voor het laatst in 1941. Daarna lijkt hij van de aard­bo­dem verd­we­nen. Met de aan­leg van de wijk Groe­neweg eind jaren zes­tig van de vorige eeuw gin­gen achter de huizen en boerder­i­jen aan het Noord de laat­ste boom­gaar­den van Scha­gen voor de bijl, en daarmee waarschi­jn­lijk de laat­ste Schager Rood op eigen bodem.

POM Noord-​Holland
In 2002 werd de POMol­o­gis­che Verenig­ing Noord-​Holland opgericht. Zij stelt zich ten doel het behoud van hoogstam­fruit­bomen te stim­uleren door mid­del van cur­sussen, activitei­t­enda­gen en adviezen over rassenkeuze, ziek­tebe­stri­jd­ing, snoei en aan­plant. Het kwartaal­blad van POM Noord-​Holland bevroeg in 2009 een der actief­ste leden van de verenig­ing, Henk Hout­man, over zijn zoek­tocht naar verd­we­nen rassen. ‘Soms kom je ze bij toe­val tegen. In een boek, op lijsten van kwek­ers. De Schager Rood! Daar hebben we ons wezen­loos naar gezocht. Ein­de­loze oproepen in de krant: wie weet er nog een Schager Rood? Uitein­delijk hebben de man­nen ‘m hier vlak in de buurt gevon­den. Ik had ‘m al eerder gezien en gede­ter­m­i­neerd als Paradijs. Maar toen ik dit in han­den kreeg, zag ik: dit is geen Paradijs. Hij leek eerder op de Rode Tulp. Het ver­schil was de rijp­tijd. Als er in okto­ber geen Rode Tulp meer is, komt de Schager Rood op. Die kun je tot feb­ru­ari nog eten.’ Hout­man is te zien in het eerder in dit artikel aange­haalde film­pje op de web­site van Het Geheugen van Scha­gen. Daarin zegt hij: Schager Rood heeft een echt wel eigen smaak. Vooral een tikkie zuur. Niet erg veel, maar totaal anders als de heden­daagse appel. Vroeger werd veel meer in de keuken met de appels gedaan en het is ook een hele goeie keuke­nap­pel’.

Lentsche Roode
De verenig­ing heeft bij Midden-​Beemster een col­lec­tieboom­gaard met meer dan driehon­derd appel­rassen. ‚De meeste halen de groothandel niet. Te snel ziek, te kwets­baar voor trans­port. Som­mige zijn op het nip­pertje voor uit­ster­ven behoed’. Dat geldt ook voor een tweel­ing­broertje vande Schager Rood uit de Betuwe, de Lentsche Roode. Deze staat beschreven in een index over Ned­er­landse fruit­soorten, in 1942 uit­gegeven door de Ned­er­land­sche Heidemaatschappij:

  • Vrucht: Matig groot, mooi regel­matig gevormd.
  • Kleur: In den regel vol helder­rood, aan schaduwz­i­jde vaal­rood, spaarzaam bezet met gri­jze stippen.
  • Kelk: Klein, ges­loten in ondiepe kelkholte.
  • Steel: Dun, vrij lang, diep ingeplant.
  • Vleesch: Wit, vrij droog, zacht zuur zon­der aroma.
  • Klokhuis: Nor­maal, goed met zaden bezet.
  • Gebruik­stijd: Octo­ber — November.

En verder: ‚Is geschikt voor alle betere gron­den. Bloeitijd vrij laat. Is op lat­eren leeftijd goed vrucht­baar. Is niet bij­zon­der vat­baar voor ziek­ten. Lentsche Roode komt vrij veel voor in de Betuwe. Is verder niet ver­spreid. In West-​Friesland komt een gelijke appel voor onder den naam van Schager Roode. Is ver­moedelijk een en dezelfde var­iëteit. Appel is mooi van uiter­lijk, heeft echter overi­gens geen of weinig waarde, waarom de var­iëteit dan ook meer en meer verd­wi­jnt.‚

Schager Rôd
Geen of weinig waarde? Dat is dan jam­mer voor de Lentsche Roode. De Schager Rood is vanuit his­torisch per­spec­tief voor Scha­gen zeer waarde­vol. Een orig­i­neel Schager prod­uct, dat in elk geval tot eind 17e eeuw heeft bijge­dra­gen aan de lokale voor­spoed. Dat hij is heront­dekt door POM Noord-​Hollandschrijven we dankbaar bij in het Schager erf­goe­dreg­is­ter. Zon­der de speurneuzen van POM Noord-​Holland was de Schager Rood ons uit han­den geglipt. Voorzit­ter Cees Vroe­gop: ‚De Schager Rood in onze boom­gaard is inder­tijd door Henk Hout­man opgeënt met enthout van een oude Schager Rood die we hebben gevon­den in de boom­gaard van boerderij Broed­er­s­bouw aan de Oost­dijk in de Beem­ster nabij Oost­huizen. Voor zover ik weet is dat de enige vin­d­plek van dit ras in Noord-​Holland geweest.’ Ook heeft de POM veel bemoeie­nis gehad met de aan­plant van het Smul­bos in de Ples­man­hoek. ‚Er zijn daar door ons geleverde fruit­bomen geplant in de vorm van hoog– en laagstam, waaron­der de Schager Rood. Het enthout hier­voor kwam uit onze col­lec­tieboom­gaard in de Beem­ster.’ Waarom trouwens Lentsche Rood­een Schager Rood? Dat zit ‚m in het West­fries. Een bruin paard is in het West­fries niet ‚de bru­ine’ maar ‚de bruin’. Een man met rood haar is ‚de rood’, uit­ge­spro­ken als de rôd.


Huisje, boom­pje, feestje
Er zijn meer plaat­sen waar de Schager appel is her­rezen. De kam­peer– en activiteit­en­boerderij De Manuel­ho­eve in Aartswoud heeft een Schager Rood staan, via de POM verkre­gen. De prachtige kas­teel­tuin bij het slot Assum­burg te Heemskerk heeft een boom­gaard met zo’n zeventig in ere her­stelde appel­soorten. Van alle daar verza­melde rassen is de Schager Rôd onder de oud­ste. Al even bezienswaardig is de his­torische buiten­plaats Het Huis te Man­pad in Heem­st­ede, ooit het thuis van Jacob van Lennep (18021868), waar in de boom­gaard de Schager Rood zijn par­ti­jtje mee­blaast. De POM houdt in haar collectie-​boomgaard bij Midden-​Beemster open dagen. In de Ples­man­hoek organ­iseert men eve­neens activiteiten, van wan­de­len tussen de gewassen tot het meemaken van zaai– en oogstda­gen en van fruit en bloe­men plukken tot schaap­jes tellen in de schapen­weide. Goede gele­gen­heden om de Schager Rood eens op te zoeken. En als u bij huis een boom­pje wilt… Schit­terende bloe­sem in het voor­jaar, een verkoe­lend bladerdek in de zomer en appels voor het plukken in het najaar? Wat een feestje zou het zijn als in onze tuinen de appel­bomen terugk­eren waar Scha­gen ooit befaamd om was.

Afbeelding 3. De Lentsche Roode

De His­torische Verenig­ing Scha­gen e.o. gaat een project opstarten dat moet lei­den tot de her­plant van de Schager Rood in Scha­gen. De vorderin­gen kunt u vol­gen in de lokale pers en via de Kakelepost.

Ook op deze site: Video’s /​Clips Scha­gen 600 jaar /​Schager Rood.

Bron­nen

pdfTerug­keer Schager Rood, ver­geten appelras

  • http://​lion​ss​mul​bos​.nl/​b​o​m​e​n​-​e​n​-​s​t​r​u​i​k​e​n​/
  • https://​www​.geheugen​van​scha​gen​.nl/
  • http://​www​.hoogstam​fruitnh​.com/
  • Maartje Duin in Pomo­post, inter­view met Henk Houtman

Reac­ties